Türkiye’de Aşiret Yapısının Çok Boyutlu Analizi: Sosyolojik, Psikolojik ve Stratejik Yaklaşımlar
Giriş
Türkiye’de aşiret yapısı, özellikle Doğu ve Güneydoğu Anadolu bölgelerinde köklü bir geçmişe sahip olan, akrabalık bağları ve ortak mülkiyet üzerine kurulu geleneksel bir toplumsal organizasyon biçimidir. Modern ulus-devlet yapısı içinde "devlet içinde devlet" veya "paralel otorite" gibi algılanabilen bu yapılar, sosyolojik bir vakıa olarak varlıklarını sürdürmektedir. Bu metin, aşiret sisteminin birey ve toplum üzerindeki etkilerini psikanalitik, pedagojik ve ekonomik açılardan inceleyerek, yetkililerin atması gereken adımları analiz etmektedir. Bu kapsamlı analiz, Türkiye’deki aşiret yapısını multidisipliner bir perspektifle ele alarak, yapının toplum üzerindeki etkilerini ve çözüm önerilerini akademik bir dille sunmaktadır.
1. Sosyolojik ve Milli-Manevi Boyut
Sosyolojik açıdan aşiret, modernleşme öncesi toplumların temel dayanışma birimidir. Ancak modern Türkiye’de bu yapı, vatandaşlık bağı ile aşiret bağı arasında bir gerilim yaratmaktadır.
Zararları: Aşiret sistemi, liyakat esaslı toplumsal mobilizasyonun önündeki en büyük engeldir. Bireyin başarısı yerine mensup olduğu grubun gücü ön plana çıkar. Bu durum, "mikro-milliyetçilik" diyebileceğimiz bir grup asabiyesine yol açarak, ulusal bütünleşmeyi zayıflatabilir. Milli-manevi açıdan bakıldığında, İslam’ın "üstünlük ancak takvada/erdedir" ilkesiyle çelişen bir soy üstünlüğü iddiası barındırır.
Faydaları: Öte yandan aşiretler, devletin sosyal yardım mekanizmalarının ulaşamadığı yerlerde bir emniyet sibobu görevi görmüştür. Ortak değerlerin korunması, geleneksel ahlakın nesillere aktarılması ve büyük bir aidiyet hissi sağlaması, bireyi modern dünyanın getirdiği "atomize olma" ve "yalnızlaşma" riskinden korur.
2. Psikanalitik ve Psikolojik Etkiler
Aşiret yapısının birey üzerindeki etkisi, Freudyen ve Eriksonyen perspektiflerden bakıldığında oldukça derindir.
Psikanalitik Açıdan: Aşiret lideri (ağa/reis), bilinçaltında "Yüce Baba" (Archetypal Father) figürünü temsil eder. Birey, kendi süper-egosunu oluşturmak yerine, aşiretin ortak süper-egosuna tabi olur. Bu durum, bireyin kendi arzularını ve kimliğini baskılamasına (repression) yol açar. Ödipal çatışmaların çözümü, aşiret otoritesine boyun eğme ile sonuçlandığından, birey tam bir yetişkin (özerk birey) olma şansını kaybedebilir.
Psikolojik Zararlar: "Grup düşüncesi" (groupthink) nedeniyle bireysel yaratıcılık ve eleştirel düşünce körelir. Aşiret içi rekabet veya kan davaları, bireylerde kronik anksiyete, travma sonrası stres bozukluğu (TSSB) ve sürekli bir "savunma mekanizması" ile yaşama durumuna yol açar.
3. Pedagojik Yansımalar ve Çocuk Gelişimi
Aşiret kültürü içinde büyüyen bir çocuğun pedagojik gelişimi, modern eğitim sisteminin hedefleriyle sık sık çatışır.
Zararları: Çocuk, erken yaşta "biz" ve "onlar" ayrımıyla tanışır. Pedagojik açıdan en büyük tehlike, çocukların kendi yetenekleri yerine aşiretin onlara biçtiği rolleri (örneğin; korucu olma, erken evlenme, siyasi blok hareket etme) üstlenmek zorunda kalmalarıdır. Kız çocuklarının eğitimi, aşiretin namus ve gelenek algısı çerçevesinde sıklıkla kısıtlanır; bu da toplumsal cinsiyet adaletsizliğini nesiller boyu aktarır.
Faydaları: Çocuklar, geniş aile yapısı içinde zengin bir sözel kültürle büyürler. Sosyalleşme süreçleri hızlıdır ve "yaşlıya hürmet" gibi değerler sayesinde kuşaklararası kopukluk daha az yaşanır.
4. Ekonomik Boyut ve Kalkınma Engelleri
Aşiret ekonomisi genellikle toprağa dayalı, yarı-feodal ve dışa kapalı bir yapı sergiler.
Zararları: Sermaye birikimi bireysel girişimcilikle değil, aile mülkiyetiyle sınırlıdır. Bu durum, bölgeye yabancı yatırımın gelmesini engeller çünkü mülkiyet ilişkileri şeffaf değildir. Ayrıca, işe alımlarda ve ihalelerde aşiret bağlarının kullanılması (nepotizm), ekonomik verimliliği düşürür ve haksız rekabete yol açar.
Faydaları: Zor zamanlarda (ekonomik krizler, hastalıklar) aşiret üyeleri arasındaki maddi yardımlaşma, bireylerin tam bir çöküş yaşamasını engeller. Bir nevi gayri resmi sigorta sistemi işlevi görür.
5. Devlet, Toplum ve Yetkililer Ne Yapmalı?
Aşiret yapısını sadece polisiye tedbirlerle ortadan kaldırmaya çalışmak, yapıyı daha da içine kapatabilir. Çözüm, "devletin şefkatli ve adil yüzünü" aşiret bağından daha güçlü kılmaktır.
Stratejik Öneri Listesi:
- Hukuk Devleti ve Adalet: Yetkililer, yerel düzeyde adaletin bir aşiret reisi veya yerel güç tarafından değil, bağımsız mahkemelerce tesis edildiğini kanıtlamalıdır. Hukuk, aşiret normlarının üzerinde hissettirilmelidir.
- Psikoterapotik Yaklaşım: Bölgede travma odaklı psikososyal destek birimleri kurulmalıdır. Özellikle kan davası mağduru çocuk ve gençler için rehabilitasyon merkezleri hayata geçirilmelidir. Bireyselleşme terapileri desteklenmelidir.
- Pedagojik Dönüşüm: Yatılı Bölge Okulları (YBO) gibi projeler, çocukları aşiret baskısından uzaklaştırıp evrensel değerlerle tanıştırmak için modernize edilerek sürdürülmelidir. Eleştirel düşünceyi teşvik eden müfredatlar bölgeye özgü uyarlanmalıdır.
- Ekonomik Reformlar: Toprak reformu ve tarımsal kooperatifleşme teşvik edilerek, bireylerin ekonomik olarak aşiret liderine bağımlılığı kırılmalıdır. Kadın kooperatifleri, bu yapıdaki en dönüştürücü güçtür.
- Sosyolojik ve Milli Bütünleşme: Devlet, aşiretleri birer "rakip otorite" olarak değil, dönüştürülmesi gereken "geleneksel yapılar" olarak görmelidir. "Cumhuriyetin özgür yurttaşı" kimliği, aşiret kimliğinin sunduğu güvenlikten daha fazlasını vaat etmelidir.
Sonuç
Aşiret yapısı, Türkiye’nin sosyolojik bir gerçeğidir. Bu yapının zararlarını minimize etmek, ancak bireyi psikolojik olarak güçlendirmek, pedagojik olarak özgürleştirmek ve ekonomik olarak bağımsız kılmakla mümkündür. Devletin görevi, aşiret bağlarını zorla koparmak değil; bireyi, bu bağlara muhtaç olmayacak kadar güçlü bir "yurttaş" haline getirmektir.
